محقق : محمد جواد قریشی

کلاس: دوم 2

سال تحصیلی 88-89

•  آشنايي مختصر با پل خواجو

پل خواجو يا "پل شاهي" كه از اواخر دوره تيموري شالوده هايي داشته است، به امر شاه عباس دوم به صورت امروزي آن در سال 1060 هجري ساخته شده و غرفه هاي آن با تزئينات كاشيكاري و نقاشي پوشيده شده است.

پل خواجو به هنگام طغيان آب زاينده رود، منظره بسيار جالبي به خود مي گيرد. براي اقامت موقتي شاه صفوي و خانواده او در وسط پل، ساختمان مخصوصي كه به نام " بيگلربيگي" شهرت دارد، بنا شده كه هم اكنون وجود دارد و اطاقهاي آن داراي تزئينات نقاشي است.

نام اصلي اين پل در مآخذ دوران صفويه " پل شاهي" است و "خواجو" نامي است كه طي دو قرن اخير به مناسبت مجاورت با محله "خواجو" به آن داده شده و هيچ ارتباطي با نام شاعر قرن هشتم هجري يعني خواجوي كرماني هم ندارد.

تا اوايل عصر صفويه نام محله بزرگ و با صفاي اصفهان يعني محله خواجو : محله باغ كاران، محله كو طراز، طرازآباد و حسن آباد بوده است . نام خواجو كه هنوز هم به اين محل اطلاق مي شود تحريفي از كلمه و عنوان " خواجه " است كه به مناسبت سكونت بزرگــان و خواجه هاي عصر شاه عباس اول به بعد به اين محل داده شده است. يعني " محله خواجه ها " و در سالهاي نه چندان دور " پل شيراز " از آن جهت كه از روي اين پل به سوي شيراز مي رقته اند و "پل بابا ركن الدين " هم نام داشته است.

•  آشنايي مختصر با چهل ستون

فضای كاخ چهل ستون، همان فضای قصه‌های هزار و یك شب به روایت شهرزاد قصه‌گوست. شاید از همین روست كه «آرتور دوگوبینو» می‌نویسد: «شهری همچون اصفهان ساخته نمی‌شد و چنین هنرهایی شكوفا نمی‌گشت، اگر پادشاهان و معماران بناهای پایتخت (منظور اصفهان) روزها و شب‌های خود را صرف شنیدن داستان‌های شگفت‌انگیز مربوط به فرشتگان نكرده بودند».

كاخ چهل ستون اصفهان یكی از كاخ‌های مهم سه‌گانه باقی‌مانده از عصر صفوی است كه هر چند در مقایسه با كاخ‌های پادشاهان پیشین عظمت كمتری داشت، اما به خاطر تزئینات بی‌نظیرش بسیار جذاب بود.

«مبارك‌ترین بناهای دنیا» مصرع آخر شعری است كه به حساب حروف ابجد، سال اتمام بنا را بازگو می‌كند و در كتیبه‌ای در كاخ از زیر گچ بیرون آمد. سال 1057 هجری! كاخ چهلستون شامل تالار سلطنتی، ایوان و چندین اتاق مرتبط با یكدیگر است و از جمله زیبایی‌های این كاخ، آیینه‌كاری‌ها، گچ‌بری‌ها و نقاشی‌های عالی آن است.

تا قبل از اینكه ایوان كاخ چهل ستون ساخته شود، تمام ایوان‌های بناها از سه طرف محصور بوده‌اند و فقط یك جانب آنها باز بوده است، اما در این ایوان، سه طرف باز و یك طرف بسته است.

به همین خاطر این ایوان فضای جدیدی در معماری ایرانی پدید آورد كه ارتباط بی‌نظیری بین بیرون و درون ساختمان ایجاد می‌كرد.

از جذابیت‌های دیگر این كاخ وجود باغ و استخر روبه‌روی كاخ است. انعكاس بنا در آب استخر حالتی خیال‌انگیز به آن می‌بخشد كه باید آن را تجربه كرد.      

•  آشنايي با مسجد شيخ لطف الله  

محراب مسجد شیخ لطف الله از شاهکارهاى بى‌نظیر هنر معمارى و از زیباترین محراب‌های است که در مساجد دیگر...

مسجد شیخ لطف‌الله از شاهكارهای معماری و كاشیكاری قرن یازدهم است و به فرمان شاه عباس اول در مدت 18 سال بنا شده است
سر در معرق این مسجد تا پایان سال 1011 ساخته شده و اتمام ساختمان و تزیینات آن در سال 1028 قمری پایان یافت.
كتیبهُ سر در آن به خط ثلث علیرضا عباسی دز سال 1012 قمری است و معمار و بنای مسجد، استاد محمد رضا اصفهانی بوده است كه نام او در داخل محراب مسجد در دو لوحهُ كوچك آورده شده است.
شیخ لطف الله از علمای بزرگ شیعه از مردم میس و از قراء جبل عامل؛ لبنان امروزی بوده است كه به دعوت شاه عباس اول، اصفهان را محل اقامت خود قرار داد.
به منظور تجلیل ازاو این مسجد برای تدریس و نمازگزاری وی اختصاص داده شد و وجه تسمیهُ مسجد مزبور به نام شیخ لطف‌الله از همین جهت است. شیخ لطف الله 6 سال قبل از در گذشت شاه عباس اول وفات یافت.
این‌ مسجد داراى‌ گنبدى‌ است‌ كه‌ از درون‌ و بیرون‌ با كاشى‌‌كارى‌هاى‌ زیبا پوشیده‌ شده‌ است‌. این‌ گنبد روى‌ چندین‌ تاق‌ كنگره‌ دار مرتفع‌ استوار است‌ و با آیات‌ قرآنى‌ آراسته‌ شده‌ است‌. در فراز آن‌ دایره‌اى‌ وجود دارد كه‌ داراى‌ منافذى‌ است‌ كه‌ با تزیینات‌ فلزى‌ آراسته‌ شده‌ است‌ و براى‌ روشنایى‌ و تهویه‌ به‌ كار مى‌رود.
این‌ گنبد به‌ نقوش‌ اسلیمى‌ بسیار ظریفى‌ تزیین‌ شده‌ كه‌ در قشر خارجى‌ به‌ یك‌ ستاره‌ هشت‌گوش‌ ساخته‌ شده‌ از كاشى‌هاى‌ معرق‌ رنگارنگ‌ منتهى‌ مى‌شود.
قلّه‌ آن‌ نیز به‌ كلاهكى‌ منتهى ‌مى‌شود كه‌ با كره‌هایى‌ منظم‌ تزیین‌ شده است‌، محراب‌ از یك‌ طاق‌ دندانه‌ دار تشكیل‌ شده كه‌ بر فراز آن‌ نقوش‌ ظریف‌ اسلیمى‌ نقش‌ بسته است‌.
این‌ طاق‌ كنگره‌دار از داخل‌ داراى مقرنس‌هاى‌ صدفى‌ شكل‌ است‌ كه‌ در انتهاى‌ آن‌ به‌ نقوش‌ گیاهى‌ زیبایى‌ آراسته‌ شده‌ است‌.
این‌ مسجد از لحاظ‌ زیبایى‌ نقوش‌ و اسلیمى‌ هاى‌ به‌ كار رفته‌ در آن‌ بى‌نظیر به‌ شمار مى‌آید.
در سال‌ 1307 با توجه‌ به‌ طرح‌های‌ اصلی‌ و کاشی‌های‌ موجود نسبت‌ به‌ مرمت‌ سردر و گنبد اقدام‌ شد‌. کتیبه‌ نمای‌ خارجی‌ گنبد نیز نشان‌ دهنده‌ تعمیراتی‌ است‌ که‌ توسط‌ اداره‌ باستان‌شناسی‌ در سال‌ 1315 انجام‌ شده‌ است‌.
در جلوی‌ مسجد حوض‌ 8 ضلعی‌ زیبایی‌ قرار داشته‌ که‌ در سال‌های‌ 1316 تا 1318 برداشته‌ شده‌ است‌. در این‌ زمان‌ پوشش‌ کف‌ گنبد خانه‌ از جنس‌ گچ‌ بوده‌ و پنجره‌های‌ چوبی‌ منصوب‌ در آن‌ روشنایی‌ زیرزمین‌ را تامین‌ می‌کرده‌ است‌.
  محراب مسجد شیخ لطف الله از شاهکارهاى بى‌نظیر هنر معمارى و از زیباترین محراب‌های است که در مساجد دیگر اصفهان مى‏توان مشاهده کرد.
این محراب با کاشی‌کارى معرق و مقرنس‌هاى بسیار دلپذیر تزیین شده است. درون محراب دو لوح وجود دارد. در اطراف محراب کتیبه‏هایى به خط علیرضا عباسى و خطاط دیگرى که باقر نام داشته است، دیده مى‏شود.
در این کتیبه‏ها روایاتى از پیامبر اکرم و امام ششم شیعیان امام جعفر صادق نقل شده است.
اشعارى نیز بر کتیبه‏هاى ضلع‌هاى شرقى و غربى به چشم مى‏خورد که احتمالاً سراینده آنها شیخ بهایى، عارف دانشمند و شاعر بزرگ دوره صفوى است.

•  آشنايي با مسجدجامع اصفهان

اگر تاریخ ایران را به سه دوره پیش از تاریخ، دوره ایران باستان و دوره اسلامی تقسیم‌بندی كنیم، به ترتیب معبد چغازنبیل، مجموعه تخت جمشید و مسجد جامع اصفهان بهترین گزینه‌های معماری این دوران‌ هستند.

مسجد جامع اصفهان موزه‌ای است از تحول و تكامل معماری ایرانی در طول چهارده قرن تاریخ ایران پس از اسلام. واقعیت عینی تونل زمان را با گشت زدن در مسجد جامع اصفهان می‌توان لمس كرد.

اینجا مكان مقدسی است كه در ابتدا جایگاه یك آتشكده عصر ساسانی بوده، سپس یك مسجد ساده در قرن دوم و سوم هجری بر روی آن بنا شده.

بعد از آن، دیلمیان، سلجوقیان، ایلخانیان، مظفریان، تیموریان، تركمن‌ها، صفوی‌ها، افغان‌ها و قاجارها یا توسعه‌اش داده‌اند یا مرمتش كرده‌اند.

از طرفی طعمه حریق شده، از زلزله لرزیده و هم در جنگ بمباران شده و با این حال گنبد تاج‌الملك آن نهصد سال است كه بدون برداشتن حتی یك ترك به حیات خود ادامه می‌دهد و اغراق نیست اگر بگوییم این گنبد یكی از كامل‌ترین گنبدهای آجری بنا شده بر روی كره زمین است.

گفته می‌شود در مسجد جامع اصفهان از 484 تكنیك مختلف برای ساخت تاق‌های قوسی استفاده شده است. علاوه بر همه اینها زیباترین محراب گچبری شده مساجد ایران، محراب الجایتو را می‌توان در اینجا به تماشا ایستاد.

در مسجد جامع اصفهان شبستان صفویه، شبستان سلجوقی، شبستان آ‌ل‌مظفر، ایوان‌های چهار طرف، مسجد الجایتو، آرامگاه علامه مجلسی، صفه حكیم، صفه عمربن عبدالعزیز، محراب دراویش، حوض، صحن، گنبد نظام‌الملك ، گنبد تاج‌الملك و.. از آثاری هستند كه باید به دقت دیده شوند.